Học tiếng Anh online | Bao nhiêu giờ và vì sao tiến bộ chững lại

Bạn học mỗi ngày một buổi. Đã được nửa năm, có khi cả năm. Vậy mà những gì bạn nói ra được vẫn không thấy khác gì năm ngoái. Bài này viết cho người đang ở trạng thái đó.

Kết luận trước. Có một con số đã công bố về việc mất bao lâu, và nó đến từ một tổ chức khảo thí, không phải từ trung tâm hay từ câu chuyện cá nhân của ai. Đo bằng con số đó, phần lớn mọi người vẫn còn thiếu giờ. Nhưng chất giờ lên cũng không phải lúc nào cũng đưa bạn qua, vì có một đoạn mà thêm thời gian không còn tác dụng. Bài này nói về hai điều đó, theo đúng thứ tự ấy.

Bài này sẽ không bảo bạn học thêm buổi hay đổi sang dịch vụ khác. Nó chỉ nói về việc thay đổi những gì diễn ra trước và sau các buổi bạn đang học.

Những ý chính

• Đi từ CEFR B1 lên B2 rơi vào 100-250 giờ theo bảng đã công bố. Quy ra buổi 25 phút là 240-600 buổi, tức một đến hai năm ngay cả khi học mỗi ngày một buổi.
• Những giờ đó tính "buổi học và phần tự học có hướng dẫn". Việc tự học ngoài buổi và thời gian tiếp xúc với tiếng Anh không nằm trong đó. Đếm cả những thứ không được tính sẽ khiến bạn đọc vị trí của mình xa hơn thực tế.
• Bạn có thể chững lại dù giờ đã đủ. Một dạng sai có thể trở thành dạng bật ra trước nhất, và khi nó đã đóng lại thì nói nhiều hơn cũng không gỡ được.
• Bạn có đang chững hay không, cảm giác đang tiến bộ không trả lời được. Trả lời được là "cùng một lỗi đã xuất hiện bao nhiêu lần". Không đếm thì không có gì để phán đoán.
• Có ba việc đưa bạn ra khỏi đó: nhận ra điều mình đã không nói được, nhờ giáo viên sửa theo kiểu khác, và cố tình dùng thứ cao hơn một bậc so với hiện tại.
• Trước khi thêm buổi, hãy đổi những gì diễn ra quanh buổi học. Cùng số giờ, việc ôn theo dạng nhớ lại và có giãn cách sẽ để lại nhiều hơn.

Có một con số đã công bố về việc mất bao lâu

"Bao lâu thì có hiệu quả" là câu hỏi mà người tìm kiếm chủ đề này hay đặt ra nhất. Câu trả lời khác nhau ở từng bài: hai tuần, một tháng, ba tháng, ba đến sáu tháng, một năm. Và hầu hết đều không dẫn nguồn nào.

Một con số công khai thì có thật. Cambridge English, đơn vị tổ chức các kỳ thi tiếng Anh, công bố số giờ học cần thiết để đạt từng bậc CEFR. Các con số là cộng dồn từ mức hoàn toàn mới bắt đầu.

Trang đó nói thẳng rằng "những con số này chỉ mang tính tham khảo". Trang cũng ghi rằng thời gian bạn cần thay đổi theo nền tảng học tập, mức độ dày của việc học, tuổi tác, và bạn tiếp xúc với tiếng Anh nhiều đến đâu ngoài giờ học. Vậy nên bảng đó là cái thước để kiểm tra bạn có đang đi về phía ấy không, chứ không phải chỉ tiêu phải đạt.

Điều người học online quan tâm nhất là đoạn từ B1 lên B2. Trong bảng, B1 nằm ở 350-400 giờ và B2 ở 500-600 giờ, nên khoảng cách là 100-250 giờ. Quy ra buổi 25 phút là 240-600 buổi. ★Phép quy đổi đó là của chúng tôi, không phải điều Cambridge nói.

Học mỗi ngày một buổi thì 240 buổi là khoảng tám tháng và 600 buổi là khoảng một năm tám tháng. Ba buổi một tuần thì mất hơn gấp đôi. "Nửa năm rồi mà chẳng thay đổi gì" khi đối chiếu với con số này vẫn là đang giữa đường.

Với nhiều người, ba buổi một tuần thực tế hơn. Với 25 phút, ba buổi một tuần, trọn một năm là 65 giờ. Mà B1 lên B2 cần 100-250 giờ, nên một năm thậm chí chưa tới một nửa. Kết luận ngay lúc đó rằng "chắc cái này không hợp với mình" là quá sớm.

Vậy những bài viết nói "ba tháng" có sai không? Không, họ đang chỉ vào thứ khác. Cái thay đổi trong ba tháng là mức độ quen tai, mức ngại trước khi mở miệng, tốc độ phản ứng với câu hỏi của giáo viên. Những thứ đó thật sự động sớm. Còn lên bậc nghĩa là phạm vi mẫu câu bạn dùng được đã rộng ra và độ chính xác đi theo. Cái trước là vài tuần đến vài tháng; cái sau là hàng trăm giờ. Cả hai đều nằm trong cùng một chữ.

Tách hai thứ đó ra thì vị trí của bạn dễ đọc hơn. Thấy đỡ ngại mà vẫn không thấy tiến bộ thật sự không phải là mâu thuẫn. Bạn đã tới cái thứ nhất và vẫn đang giữa đường ở cái thứ hai.

Đó là phía thời gian. Nhưng chỉ có giờ thì không bảo đảm bạn đi lên. Có hai điều kiện khiến bảng đó ngừng áp dụng, và đó là phần tiếp theo.

Những giờ đó thực sự tính gì (tính sai là lệch gấp đôi)

Con số được công bố dưới tên guided learning hours. Phần giải thích chính thức định nghĩa nó là buổi học và phần tự học có hướng dẫn. Tách riêng khỏi đó, trang liệt kê "lượng học và tiếp xúc ngoài giờ học" như một trong những yếu tố làm thay đổi thời gian bạn cần.

Tức là tiếng Anh bạn nghe ngoài buổi học, podcast trên đường đi làm, bộ phim bạn đang xem, đều không nằm trong số giờ của bảng đó. Chúng được xử lý như một yếu tố riêng. Trộn chúng vào sẽ khiến bạn đọc vị trí của mình xa hơn thực tế.

Có hai điều phá vỡ cách đọc này. Một là có khi bạn vốn chưa ở B1; bảng đó mô tả việc dịch chuyển giữa các bậc, nên điểm xuất phát khác thì số giờ cũng khác. Hai là tùy cách bạn học, 25 phút ấy chưa chắc toàn bộ là tự học có hướng dẫn. Buổi trôi qua với chuyện tuần này thế nào, buổi mà giáo viên nói phần lớn, buổi bạn vượt qua chỉ bằng những gì sẵn có: thời gian thì cộng dồn, nội dung thì không.

Đó chính là bản chất của "cảm giác đã đi học". Số buổi nằm lại trên lịch và rất dễ đếm; tiến bộ thì khó đếm. Chỉ nhìn cái dễ đếm thì cảm giác đang tiến lên sẽ lớn trước.

Khi giờ đã đủ mà không có gì thay đổi, chuyện gì đang diễn ra

Chuyện vượt qua con số đó mà vẫn không thấy mình khác đi là có thật. Nghiên cứu về ngôn ngữ thứ hai từ lâu đã mô tả việc ngôn ngữ của người học ngừng phát triển và đóng lại cùng những dạng sai bên trong; nó được gọi là hóa thạch. Bài báo đầu tiên dùng thuật ngữ này viết rằng chỉ một phần nhỏ người học đạt tới trình độ của người bản ngữ và phần lớn dừng lại ở đâu đó.

Cái mà "phần lớn dừng lại" chỉ vào là việc có đạt tới trình độ người bản ngữ hay không. Đó không phải con số về việc bạn dừng ở bậc CEFR nào. Dù vậy, khoảng trung cấp đúng là chỗ hay dừng, vì một lý do đơn giản: ở trung cấp, nói sai vẫn được hiểu.

Thiếu mạo từ, rơi mất chữ s ngôi thứ ba, thì bị trượt — người đối diện vẫn hiểu bạn. Vì được hiểu, nên nhu cầu đổi cách nói không bao giờ xuất hiện. Và sau vài trăm lần lặp, chính dạng đó là dạng bật ra trước nhất.

Xét như việc học một kỹ năng thì đây là quá trình bình thường. Chuyển từ biết một thứ như kiến thức sang dùng nó mà không phải nghĩ được gọi là tự động hóa, và nói trôi chảy cần đến nó. Vấn đề là tự động hóa xảy ra với dạng sai dễ dàng y hệt như với dạng đúng. Một khi dạng sai đã tự động, về sau rất khó sửa.

Và một dạng đã đóng lại thì không tự lỏng ra chỉ nhờ nghe bản đúng. Một phân tích tổng hợp so sánh các kiểu sửa lỗi trong lớp đã tìm thấy hiệu quả lớn hơn ở việc yêu cầu người học nói lại, hoặc giải thích bằng lời vì sao khác, so với việc giáo viên lặng lẽ nói lại thành dạng đúng.

Đó là lý do học thêm buổi không làm mọi thứ khác đi. Phần lớn giáo viên lặng lẽ nói lại để không cắt mạch hội thoại. Xét như hội thoại thì rất tự nhiên, nhưng xét như cách bóc một dạng đã đóng lại thì đó là cách yếu nhất. Nhân đôi số buổi chỉ là nhân đôi cách yếu nhất.

Có một lý do thứ hai khiến tiến bộ trở nên khó thấy. Việc nói thường không được nhìn như một đường, mà như ba: độ trôi chảy, độ chính xác và độ phức tạp. Ba thứ đó không lớn lên cùng tốc độ. Cứ học tiếp thì độ trôi chảy động trước — bạn ít khựng hơn, khoảng lặng ngắn lại. Trong khi đó độ chính xác và độ phức tạp rất dễ dừng nếu không cố ý làm việc với chúng.

Chính sự lệch pha đó làm trải nghiệm trở nên khó hiểu. Trong lúc độ trôi chảy đi lên, bạn thấy mình ngày càng nói được; đúng lúc nó chạm trần thì trông như bạn đột ngột ngừng khá lên. Chẳng có gì đột ngột dừng cả. Cái vẫn đang lên chạm trần trước, và hai cái vốn chưa từng động thì lúc này mới lộ ra.

Vì vậy nên nhìn xem trong ba cái đó cái nào đang động và cái nào không. Nếu bạn ít khựng hơn, độ trôi chảy đang động. Trên nền đó, nếu số lần bị sửa không giảm, độ chính xác đang đứng. Nếu mẫu câu bạn dùng vẫn như nửa năm trước, độ phức tạp đang đứng. Đừng cố kéo cả ba lên cùng lúc; hãy chọn cái đang đứng.

Kiểm tra bằng ghi chép, không phải bằng cảm giác

Phán đoán bằng cảm giác đang tiến bộ là việc khó, và nghiên cứu cũng nói vậy. Trong một thí nghiệm về học tập, dự đoán của chính người học về lượng mình nhớ được gần như không khớp với kết quả thực tế.

Thứ dùng thay được là ghi chép. Các mục dưới đây được viết để bạn đối chiếu với ghi chép buổi học của chính mình. Đây không phải danh sách nói rằng ai rơi vào đó là đang học sai cách. Hãy dùng nó để quyết định bắt đầu từ bước nào trong phần sau.

• Trong năm buổi gần nhất, bạn có ghi lại dù chỉ một điều giáo viên đã sửa không? Nếu không, chẳng có cách nào biết cùng một lỗi đã xuất hiện bao nhiêu lần.
• Bạn có đang đếm cùng một lỗi đã bị chỉ ra bao nhiêu lần không? Tới lần thứ hai còn là tình cờ; ba lần liên tiếp là thói quen.
• Trong năm buổi gần nhất, bạn dùng bao nhiêu cách nói lần đầu tiên? Nếu là không, bạn đang chạy hội thoại bằng những gì sẵn có.
• Bạn có nhớ chỗ mình lặng đi trong buổi học không? Điều không nói được để lại rất ít dấu vết, nên nó biến mất nếu bạn không cố ý nhặt lên.
• Giáo viên có bao giờ đẩy bạn bằng "kể thêm đi" hay "nói cách khác xem" không? Nếu không, lượt nói của bạn nhìn từ ngoài là đã trọn, nên chẳng có gì đẩy bạn lên.
• Bạn có tự nói to lại bản đã được sửa ngay trong buổi đó không? Nếu chỉ nghe, dạng được sửa vẫn chưa vào trong vốn bạn thực sự dùng.

Nếu hai câu đầu bạn không trả lời được, hãy bắt đầu bằng việc ghi chép. Ghi gì thì đã được định sẵn, và ba thứ là đủ.

Có một chi tiết trong cách ghi mà sai là hỏng hết: đừng chia ghi chép thành mỗi buổi một trang. Chia theo ngày thì cùng một lỗi sẽ tản ra khắp các trang, và bạn mất luôn số lần. Hãy chồng cùng một mục vào một chỗ, và khi nó xuất hiện lần thứ hai thì thêm ngày vào dòng đã có thay vì viết dòng mới.

Làm vậy thì trong khoảng ba tháng, thói quen của bạn sẽ thu lại còn hai hoặc ba. Thứ nổi lên khá cố định theo từng người: chữ s ngôi thứ ba bị rơi, thiếu mạo từ, chuyện đã qua mà dùng thì hiện tại. Khi đã thu lại, chỉ lấy đúng cái đó làm chủ đề cho buổi sau. Đừng cố sửa tất cả cùng lúc. Một là con số bạn giữ nổi trong đầu suốt một buổi.

Học theo cách khác đi — chỉ ba thứ thay đổi

Từ đây trở đi chỉ là những việc bạn làm được mà không cần thêm buổi. Nói cách khác là đổi cách học. Có ba việc, và thứ tự có ý nghĩa: nếu việc thứ nhất chưa đứng vững thì việc thứ hai và thứ ba quay không tải. Còn nhiều thứ khác được khuyên là cách học hiệu quả, nhưng nếu thu hẹp vào mục tiêu bóc các dạng đã hóa thạch thì tất cả hội tụ về ba việc này.

① Nhận ra điều mình đã không nói được

Việc thụ đắc bắt đầu ở chỗ bạn nhận ra — đó là một câu hay được trích trong ngành thụ đắc ngôn ngữ thứ hai. Cái người học nhận ra trong đầu vào mới là cái được tiếp nhận. Nói ngược lại: cái bạn không nhận ra sẽ đi xuyên qua, dù bạn có tắm trong nó bao nhiêu lần.

Thực tế thì làm thế này: giữ lại một chỗ bạn đã lặng đi trong buổi học, rồi tra sau đó. Viết điều bạn muốn nói bằng tiếng mẹ đẻ, nguyên như vậy, rồi sau đó gắn đúng một cách nói tiếng Anh cho nó. Đừng bày ra nhiều cách nói. Lần sau chỉ có một cách lên tới miệng, nên chốt một cách mới khiến nó dùng được.

Điều bạn không nói được quan trọng hơn điều giáo viên đã sửa. Những chỗ được sửa thì ở lại với bạn; điều không nói được chỉ để lại cảm giác đã không nói ra, và lần sau bạn vẫn dừng ở đúng chỗ ấy.

② Nhờ sửa theo kiểu khác

Được yêu cầu nói lại, hoặc được giải thích bằng lời chỗ khác nhau, có hiệu quả lớn hơn một lần nói lại lặng lẽ — đó là phân tích tổng hợp ở phần trước. Việc này bạn đổi được bằng cách nhờ giáo viên. Một câu ở đầu buổi là đủ.

Cả ba đều ngắn. Không cần nói mỗi buổi; chỉ cần thả câu đầu tiên ở đầu buổi là giáo viên sẽ theo. Bạn có thể lo hội thoại bị đứt, nhưng chỗ nó đứt lại chính là chỗ bạn sửa được ngay bây giờ.

③ Dùng thứ cao hơn một bậc so với hiện tại

Nếu chỉ chạy hội thoại trong phạm vi mình đã nói được, bạn củng cố đúng hình dạng hiện tại. Nếu cố tình dùng thứ cao hơn một bậc, nó bị đem ra thử, và chỗ còn thiếu hiện ra.

Việc này bền nếu bạn định trước cách làm: bước vào buổi sau với đúng ba cách nói định dùng, chọn từ ghi chép của buổi trước. Xong buổi thì đánh dấu từng cái là đã dùng hay chưa. Cái đánh dấu chưa dùng sẽ mang sang buổi kế.

Không có bằng chứng nào đứng sau con số ba. Nó được chọn vì duy trì được. Ở mức năm, chính việc mang chúng theo đã thành gánh nặng, và chẳng bao lâu bạn bỏ.

Dùng thời gian quanh buổi học thế nào (trước khi thêm buổi)

Cùng số buổi, cách bạn dùng thời gian quanh đó sẽ đổi lượng còn lại. Đây là mảng đã có nghiên cứu tích lũy, nên cái đã biết dùng được ngay.

Thứ nhất là hình thức ôn. Trong một thí nghiệm trên các mục đã học được một lần, việc tiếp tục đọc lại được đem so với việc tiếp tục làm bài kiểm tra nhớ lại. Đọc lại gần như không có tác dụng với trí nhớ về sau; kiểm tra nhớ lại thì tác dụng lớn. Mở vở ra và nhìn vào đó chính là phía không có tác dụng.

Thứ hai là giãn cách. Một phân tích tổng hợp trên 48 thí nghiệm (tổng cộng 3.411 người tham gia) về học ngôn ngữ thứ hai tìm thấy hiệu quả từ trung bình đến lớn cho việc luyện có giãn cách. Khoảng cách dài và ngắn cũng trông như nhau ở bài kiểm tra ngay sau đó, trong khi khoảng cách dài để lại nhiều hơn ở bài kiểm tra sau một thời gian.

Ghép lại, việc bạn làm là "viết với phần đáp án bị che" và "mở ra vào hôm sau, ba ngày sau và một tuần sau". Mỗi lần ba đến năm phút. Cố dành riêng một khối thời gian để ôn thì hầu như đều hỏng. Quyết định mở trang trước ra trước khi mở buổi học kế tiếp mới là thứ bền.

Ghi gì, che thế nào, và mở ra theo khoảng cách nào thì đã có một bài khác trình bày kèm các bước và mẫu. Bài này không nhắc lại.

Còn phần chuẩn bị trước thì đừng làm quá. Nếu đọc kỹ giáo trình trước buổi học, buổi học biến thành đối chiếu đáp án, và thứ bạn muốn thu nhặt nhất — điều không nói được — sẽ không bao giờ xuất hiện. Hãy dừng ở việc chọn ba cách nói bạn muốn dùng.

Nếu dùng công cụ, cái nào cho bạn biết "bao nhiêu lần"

Công cụ để lưu ghi chép thì nhiều, nhưng trong mạch bài này tiêu chí thu lại còn một: nó có cho bạn biết cùng một lỗi đã xuất hiện bao nhiêu lần không. Giữ những gì bạn viết thì cái nào cũng làm được, nên đó không phải chỗ khác nhau.

Giấy là công cụ mạnh nhất về tốc độ mở ra ngay sau buổi học. Một đường kẻ giữa trang là che được nửa bên phải. Điểm yếu là không tìm kiếm được; duy trì chừng ba tháng thì "cách nói đó mình ghi ở đâu nhỉ" chắc chắn sẽ xảy ra. Bảng tính cho phép che nửa bên phải bằng cách ẩn cột, và cho phép sắp xếp về sau.

Nếu dùng Notion, hãy dựng nó thành cơ sở dữ liệu chứ không phải bảng. Thêm thuộc tính cho các mục thì bạn lọc được theo ngày hoặc theo loại. Nếu có bản chép lời, nhập vào dạng CSV nghĩa là không phải gõ tay. Với Anki, hãy chọn kiểu thẻ và bỏ thẻ vào một bộ; trả lời Again hay Good tùy theo nhớ được hay không sẽ quyết định khoảng cách kế tiếp thay bạn. Không phải tự quản khoảng cách chính là công dụng của công cụ này.

Bạn cũng có thể nhờ ChatGPT hoặc Claude sắp xếp giúp. Với cả hai, đặt chỉ dẫn của bạn vào trong Projects sẽ khiến thứ trả về luôn cùng một dạng. Nhưng nếu giao hẳn việc sửa cho chúng, cơ hội nhận ra biến mất khỏi phía bạn. Như đã viết ở phần trước, cái bạn không nhận ra thì không được tiếp nhận. Nếu dùng, hãy dùng theo kiểu "để nó đưa ra phương án, còn bạn chọn".

Chọn bất cứ thứ gì ngoài hai cái đầu thì việc thêm ngày vẫn nằm ở phía bạn. Đó chính là phần tạo ra "bao nhiêu lần", nên bỏ nó đi là mất luôn ý nghĩa của việc chọn công cụ. Ngược lại: giấy cũng được, miễn là bạn thêm ngày, và bạn vẫn có được thông tin quan trọng nhất trong bài này.

Tóm lại — làm gì từ buổi học kế tiếp

• Biết con số. B1 lên B2 là 100-250 giờ, tức 240-600 buổi 25 phút. Nửa năm không thay đổi gì nghĩa là bạn vẫn đang giữa đường.
• Tự học không nằm trong số giờ đó. Trộn vào là bạn đọc vị trí của mình xa hơn thực tế.
• Đừng phán đoán bằng cảm giác đang tiến bộ. Hãy đếm cùng một lỗi xuất hiện bao nhiêu lần. Ba lần liên tiếp là thói quen.
• Chỉ nhờ một điều ở đầu buổi — Could you stop me when I make a mistake, and ask me to say it again myself?
• Mang về một điều bạn đã không nói được, rồi chốt đúng một cách nói tiếng Anh cho nó. Đừng bày ra nhiều cách.
• Bước vào buổi sau với ba cách nói định dùng. Xong buổi thì đánh dấu đã dùng hay chưa.
• Ôn theo dạng nhớ lại với phần đáp án bị che, và mở ra vào hôm sau, ba ngày sau, một tuần sau. Mỗi lần ba đến năm phút.
• Thêm buổi để sau cùng. Đổi trước những gì quanh buổi học không phải là đi chậm.